Skip to main content

19 Kasım Perşembe günü, çerçeve kararın merakla beklenen  ikinci taslağı yayınlandı. Pazartesi günü kamuoyuyla paylaşılan ilk taslakta yer alan ve iklim değişikliği ile mücadelede kilit önemde olan fosil yakıtlardan uzaklaşmanın, metinden çıkarıldığı görüldü. Bununla birlikte, tartışmalı bir başlık olan karbon yakalama teknolojileri metinde geniş yer buldu. 

Taslakta ayrıca 2035 yılına kadar küresel nihai enerji tüketiminin %35’inin elektrikten karşılanması hedefi (kısaca 35’te 35), uyum finansmanının üç katına çıkarılması, kayıp ve zarar fonu, bir buçuk derece hedefine bağlılığa dair ifadeler ve Hükümetlerarası İklim Değişikliği Programı’nın (IPCC) rapor yayınlanma takviminde gecikme olmamasına yönelik ifadeler bulunuyor.

Taslağın yayınlanmasının hemen ardından COP31 Başkanı Murat Kurum, COP31 Müzakereler Başkanı Chris Bowen ve BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi İcra Sekreteri Simon Stiell’ın katılımıyla bir basın toplantısı düzenlendi.

Kurum, taslağın bir buçuk dereceye bağlılığını vurguladı. Taslağın ikinci güçlü yanının elektrifikasyon hedefi olduğunu vurgulayan Kurum, elektrifikasyonu ‘‘yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması, enerji verimi, modern elektrik şebekeleri ve depolama sistemleriyle birlikte ele alıyoruz,’’ dedi. Üçüncü öncelik olarak, bilim insanlarının  ‘‘sahte çözüm’’  olduğu uyarısında bulunduğu; karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri (CCUS) sayıldı. Uyum finansmanının 2035’e kadar üç katına çıkarılmasını ‘‘güçlü bir şekilde destekliyoruz’’ diyen Kurum, Antalya’dan Addis Ababa’ya uyum ve dayanıklılık finansman yol haritası önerisinde bulunduklarını aktardı.

Basın toplantısında, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın metinde yer almaması da soruldu. COP31 Müzakereler Başkanı Chris Bowen, konsensusun mümkün kıldığı en iddialı sonucun alındığını söyledi. Kurum ise önceki COPlarda alınmış kararları tartışmaya açmadıklarını söyledi ve ‘‘çözümsüz’’ olarak tarif ettiği bu konuda takılmak yerine ‘‘somut, gerçekçi’’ işlere odaklandıklarını belirtti.

Çerçeve kararın ikinci taslağıyla ilgili İklim Masası yazarı üç uzmanın değerlendirmelerini aşağıda bulabilirsiniz: 

İstanbul Politikalar Merkezi (İPM) İklim Değişikliği Çalışmaları Koordinatörü Ümit Şahin, yayınlanan taslağın daha iyi bir metne evrilmesi için ilerici tarafların ve sivil toplumun bastırması gerektiğini söyledi. Metinde IPCC’ye yapılan referansın ise güçlü olduğunu ve korunması gerektiğini belirtti.

‘‘TAFF’ın (Transition Away From Fossil Fuels / Fosil yakıtlardan uzaklaşma) metinden tamamen çıkarılması, bir de üstüne CCUS’e 500 milyon tonluk sayısal bir hedef konması kabul edilemez. TAFF’ın çıkarılması zaten çok yanlış, üstüne bir de hem TAFF’ı çıkarıp hem CCUS’i koyup bir de ona sayısal hedef veriyorsun. İtiraz eden ülkeler ne istedilerse vermek gibi olmuş. Ben son metinde CCUS vurgusunun çıkarılacağını düşünüyorum. Hele TAFF da geri gelmezse bu halde kalamaz, bu metin kabul edilmez.

Yol haritası ve TAFF konusunda da şöyle bir hata yapılıyor. Murat Kurum, bunun zaten iki-üç sene önce alınmış bir karar olduğunu ve COP31’in de alınmış kararları tekrarlamanın yeri olmadığını söyledi. Burada gözden kaçırılan bir teknik ayrıntı var: TAFF kararı, Dubai’de Birinci Küresel Durum Değerlendirmesi’nin (GST) içinde anıldı. O küresel durum değerlendirmesinin bir süresi ve 2028’de doluyor. Eğer bu fosil yakıtlardan uzaklaşma kararı 2028’e taşınmazsa, Paris Anlaşması’nda da geçmediği için, fosil yakıt referansı her şeyden dışarı çıkar. Tekrar eskisi gibi, 2023 öncesine geri dönmüş oluruz. O yüzden, tam tersine, her COP’ta bunu teyit edip yol haritalarını da GST’ye bağlayıp TAFF’ı ileriye, özellikle de ikinci GST’yi taşımak gerekiyor. O yüzden bu argüman doğru değil. 

CCUS’in bu ağırlıkta girmesi gerçekten kabul edilemez. Üstelik metinde bir de CDR (Carbon dioxide removal / karbondioksit giderme) var. CDR gibi hayali bir teknolojinin sanki çözümmüş gibi sunulması doğru değil. 

Finansa erişimle ilgili epey vurgu var. Bu konuda gelişmekte olan ülkelerin talepleri karşılanmış görünüyor. Ama 120 milyar dolara dair bir ifade yok ve erişim konusunda çok iyi bir iyileştirme yapılmazsa bu rahatsızlık devam edecektir. Miktarın ne olacağı, baz yılın ne olacağı konusunda hiçbir şey olmaması ve nasıl aktarılacağının bilinmemesi nedeniyle bu yine yeterli gelmeyecektir.

Elektrifikasyonda “35×35” olması iyi; yenilenebilir kaynaklara bağlanıyor. Yenilenebilir enerjinin üç katına çıkarılması ve enerji verimliliği 2 katına çıkarılması hedefleriyle ilişkilendiriliyor. Ama onlara bağlanıp da aynı Dubai kararında yer alan TAFF’a bağlanmaması çok göze batıyor.

Tüm bunlarla beraber adil geçiş yok. İlk taslakta vardı. Adil geçişin çıkarılmış olması da kötü. Şunu da söylemek lazım: Adil geçiş mekanizması karar olarak geçmezse, bu metinde de adil geçiş ve TAFF yer almazsa ve CCUS bu haliyle kalırsa o zaman bu COP başarısız olabilir.’’

Max Planck İnovasyon ve Rekabet Enstitüsü Kıdemli Araştırmacısı Dr. Ezgi Ediboğlu, taslağı ve Kurum’un fosil yakıtlara ilişkin ifadelerini şöyle değerlendirdi: ‘‘Murat Kurum, fosil yakıtlara ilişkin ifadelerin çıkarılmasını, burada önceki kararları tartışmak için bulunmadığımızı söyleyerek savunuyor. Oysa kimse COP28’de varılan uzlaşmayı baştan müzakere etmek için Antalya’ya gelmedi. Beklenen, bu uzlaşmanın uygulanmasını ilerletmek. COP toplantıları birbirinden kopuk konferanslar değil; aynı iklim rejiminin, önceki kararlar üzerine kurularak devam eden süreci. “Uygulama COP’u” iddiası da tam olarak bu devamlılığa dayanıyor.

Elektrifikasyon hedefi, fosil yakıtlardan uzaklaşma kararının nasıl uygulanacağını açıklama ihtiyacını ortadan kaldırmıyor. Elektriğin payını artırmak önemli, ancak elektriğin hangi kaynaklardan üretileceği ve fosil yakıt kullanımının nasıl azaltılacağı da belirleyici. Bunları belirsiz bırakıp elektrifikasyonun zaten fosil yakıtlardan uzaklaşmayı içerdiğini söylemek yeterli değil.

Yeni taslakta gıda yer almıyor. Fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısı ve uyum finansmanı için önerilen en az 120 milyar dolarlık tutar çıkarılmış. Uygulamanın önündeki sorunlara karşı ise ağırlıkla yeni raporlar, diyaloglar ve gönüllü iş birliği öneriliyor. Önceki kararları yeniden tartışmayacağımızı söylüyorsak, onların hangi kaynaklarla, kim tarafından ve ne zamana kadar hayata geçirileceğine daha açık yanıtlar vermemiz gerekir. Daha önce varılmış uzlaşmaları uygulamak için toplandık; onları metnin dışında bırakıp ilerlediğimizi söylemek için değil.’’

İklim Değişikliğine Uyum ve Dayanıklılık Uzmanı Dr. Demet İntepe’nin taslağa dair değerlendirmeleri ise şöyle: ‘‘Çerçeve kararın yeni versiyonunda erken uyarı sistemleri, iklim riskleri ve İkinci Küresel Durum Değerlendirmesi gibi önemli başlıklar yer alsa da, uyum finansmanı açısından önceki taslaktaki net rakam ve taahhütlerin yerini çok daha genel yol haritalarının aldığını görüyoruz.

Toplumsal cinsiyet eşitliği, kadınlar, kız çocukları ve kırılgan gruplara dair maddelerde de gerileme var; bu da metnin daha az kapsayıcı hale geldiğini gösteriyor.

CCUS ve CDR gibi ‘sahte çözüm’ dediğimiz kanıtlanmamış pahalı önlemlerin metne girdiğini görüyoruz.

Bir diğer kritik gelişme de Uyum Fonu’nun COP31’de yalnızca 50,2 milyon dolarlık bağış toplayabilmesi.

Bütün bunlar bize şunu gösteriyor, birtakım retorik hamleler artarken (mesela ‘uygulama’ vurgusu ve Eylem Gündemi), elimizde yine çok acilen ihtiyaç duyulan somut kararların ve sahaya doğrudan ulaşan hibe kaynaklarının yeterli ölçüde mobilize edilemediği bir başka COP var.

Yine kırılgan ülkelerin ihtiyaçlarının çok gerisinde kalınıyor ve hem müzakerelerde hem panel oturumlarında gelişmiş ülkelerin yavaş yavaş uyum hibelerini azaltıp özel sektörü devreye sokan kanıtlanmamış çözümleri öne sürdüklerini görüyoruz.’’

* Kapak fotoğrafı: “Press Conference” by UNclimatechange, CC BY-NC-SA 4.0